Hồi còn đi học, chúng ta được hệ thống giáo dục huấn luyện để trở thành những người “toàn diện”: Toán 8, Văn 8, Lý 8, Sử 8… Nếu chẳng may bị một môn 4 điểm, bạn sẽ lập tức bị xếp loại học sinh yếu và phải đi học phụ đạo để kéo môn đó lên mức trung bình. Chúng ta lớn lên với một phản xạ vô thức: phải rải đều sức lực ra khắp mọi thứ để giữ một trạng thái an toàn, tròn trịa.
Thế nhưng, khi bước chân ra thương trường và đời sống thực tế, quy luật vận hành lại hoàn toàn ngược lại.
Một người cái gì cũng biết một chút thường là người dễ bị thay thế nhất. Thị trường không trả tiền cho sự bình bình ở mọi mặt. Giá trị lớn nhất, sức cạnh tranh mãnh liệt nhất của một cá nhân hay một tổ chức luôn nằm ở một điểm 10 sắc lẹm, một thế mạnh vượt trội đến mức người khác không thể làm ngơ.
Và để mài giũa được một điểm 10 như thế, cái giá phải trả gần như luôn là sự đánh đổi.
Ảo tưởng về chiếc cân đòn “Work-Life Balance”
Đã có một thời gian dài tôi bị ám ảnh bởi khái niệm “Cân bằng công việc và cuộc sống” (Work-Life Balance).
Tôi tự đặt ra cho mình một thời gian biểu lý tưởng đến phi thực tế: mỗi ngày làm việc tập trung 8 tiếng, tập thể dục 1 tiếng, đọc sách 1 tiếng, dành trọn vẹn buổi tối cho gia đình, ngủ đủ 8 tiếng, và cuối tuần đi cà phê thư giãn.
Nhưng cuộc đời của một người làm kinh doanh chẳng bao giờ diễn ra như một trang giấy kẻ ô ngay ngắn.
Khi một dự án ERP bước vào giai đoạn nước rút chuẩn bị Go-Live, khi một khách hàng lớn gặp sự cố nghẽn hệ thống lúc nửa đêm, hay khi công ty chuẩn bị tung ra một dòng sản phẩm mới… làm sao bạn có thể thong thả tắt máy tính đúng 5 giờ chiều để đi tập yoga? Và rồi, mỗi lần phải thức khuya làm việc hay bỏ lỡ một buổi hẹn bạn bè, tôi lại rơi vào cảm giác tội lỗi và dằn vặt: “Hình như mình đang sống tệ quá, mình đang mất cân bằng rồi”.
Mãi sau này tôi mới vỡ lẽ: Cân bằng tĩnh theo từng ngày là một ảo tưởng tự chuốc lấy thất vọng.
Không một vận động viên Olympic nào giành huy chương vàng mà vẫn giữ được một đời sống cân bằng trong năm thi đấu. Không một doanh nhân nào đưa công ty từ số không lên quy mô hàng trăm nhân sự mà không phải trải qua những tháng ngày cày cuốc quên ăn quên ngủ. Họ đều đang sống trong trạng thái mà tôi gọi là: Mất cân bằng có chủ đích.
Điều quan trọng không phải là cố gắng giữ cho cán cân luôn bằng phẳng, mà là bạn có quyền chủ động lựa chọn mình sẽ mất cân bằng ở đâu, vì điều gì, trong bao lâu, và khi nào thì bạn cho phép mình lui về để hồi phục.
Đừng hỏi hôm nay cân bằng chưa, hãy hỏi: “Mùa này là mùa gì?”
Thay vì mỗi tối tự dằn vặt xem ngày hôm nay của mình đã “chuẩn chỉnh” chưa, giờ đây tôi học cách nhìn cuộc đời mình như một chu kỳ của thiên nhiên bốn mùa:
Mùa này mình đang ở đâu trong hành trình?
Mùa này đòi hỏi mình phải dồn toàn bộ tâm lực vào điều gì?
Và thời điểm nào mùa này sẽ khép lại để chuyển sang mùa phục hồi?
- Có những mùa gieo hạt và cày cuốc: Đó là lúc bạn vừa khởi nghiệp, vừa nhận một thử thách mới, hoặc doanh nghiệp đang đứng trước bước ngoặt sống còn. Đây là mùa bạn cần dồn toàn lực, thức khuya dậy sớm, chấp nhận gác lại những thú vui cá nhân để tạo đà bứt phá.
- Có những mùa thu hoạch: Là khi dự án đã đi vào quỹ đạo, hệ thống chạy mượt mà, thành quả bắt đầu gõ cửa. Đây là lúc tận hưởng niềm vui chiến thắng cùng đồng đội.
- Có những mùa đông tĩnh lặng để nghỉ ngơi và phục hồi: Sau một chặng đường dài vắt kiệt sức lực, bạn cần can đảm rút lui một nhịp: ngủ sâu hơn, đi dạo nhiều hơn, đọc những cuốn sách không liên quan đến công việc, và dành trọn tâm trí cho gia đình cũng như sức khỏe thể chất.
Nếu bạn đang ở giữa một “mùa cày cuốc” khốc liệt mà lại đòi hỏi bản thân phải có sự an yên, thảnh thơi của “mùa nghỉ ngơi”, bạn sẽ chỉ tự làm khổ mình. Ngược lại, nếu đang ở “mùa hồi phục” mà lòng vẫn bồn chồn lo lắng vì không thấy mình bận rộn, bạn sẽ không bao giờ nạp lại được năng lượng.
Mang triết lý “các mùa” vào văn hóa Leonix
Khi viết lại văn hóa làm việc tại Leonix Vietnam, tôi cũng đưa chính tinh thần này vào từng chính sách nội bộ.
Chúng tôi không đo lường sự tận tụy của nhân sự bằng số giờ họ mài đũng quần ở công ty. Chúng tôi đo lường bằng tinh thần làm chủ (Own it), tác động thực tế (Impact), sự tỉ mỉ trong từng chi tiết và việc giữ lời hứa với khách hàng.
Khi một dự án bước vào chặng nước rút quan trọng, cả đội sẵn sàng đồng lòng “cháy hết mình” để đảm bảo hệ thống vận hành trơn tru. Nhưng ngay khi cột mốc đó hoàn thành, chúng tôi khuyến khích anh em nghỉ bù, tắt thông báo, đi du lịch hoặc dành thời gian tái tạo bản thân.
Một câu châm ngôn mà tôi luôn nhắc nhở anh em trong công ty:
“Công việc nên là thứ giúp cuộc sống của ta tốt đẹp hơn, và một cuộc sống trọn vẹn ngoài kia sẽ quay lại giúp ta làm việc sắc sảo, thấu đáo hơn.”
Chiêm nghiệm về sự Vô thường
Nghĩ về cuộc sống theo từng mùa còn mang lại cho tôi một món quà vô giá khác: nó nhắc tôi về sự Vô thường.
Cổ nhân có câu:
Hoa vô bách nhật hồng,
Nhân vô thiên nhật hảo.
(Hoa không thể nở đỏ suốt trăm ngày, đời người chẳng ai thuận buồm xuôi gió suốt ngàn ngày).
Bông hoa đẹp rực rỡ đến mấy rồi cũng có ngày tàn phai để nhường chỗ cho trái ngọt. Một dự án thuận lợi đến mấy rồi cũng sẽ có lúc đối mặt với sóng gió. Và một giai đoạn bế tắc, tăm tối đến đâu rồi cũng sẽ qua đi.
Câu ngạn ngữ phương Tây “This too shall pass” (Mọi chuyện rồi cũng sẽ qua) luôn là chiếc neo giữ cho tôi sự thăng bằng: Nó giúp tôi giữ được sự khiêm nhường, tỉnh táo khi công việc đang trên đỉnh cao thuận lợi; và mang lại cho tôi niềm tin, sự kiên nhẫn để thở sâu bước tiếp khi đối diện với những ngày tháng chông chênh nhất.
Giờ đây, tôi không còn mất công đi tìm một cuộc sống cân bằng tĩnh tại trong sách vở nữa.
Tôi đi tìm nhịp điệu sống (rhythm) của chính mình: Biết rõ khi nào cần nhấn ga tăng tốc lao về phía trước, và biết rõ khi nào nên buông tay lái, mỉm cười và trở về nhà.