Nếu bạn từng ngán ngẩm với những bộ phim siêu anh hùng kinh phí hàng trăm triệu đô được sản xuất hàng loạt trên dây chuyền công nghiệp, nơi các nhân vật khoác áo bó lượn lờ trước phông xanh và bắn tia laser giải cứu ngân hà một cách sáo rỗng, thì series Lanterns vừa khép lại mùa đầu tiên trên HBO chính là một cú tát thức tỉnh đầy sảng khoái.
Không còn những màn diễu võ dương oai vô hồn, bộ ba sáng tạo gồm Chris Mundy (người đứng sau sự ngột ngạt của Ozark), Damon Lindelof (Watchmen, The Leftovers) và tác giả truyện tranh Tom King đã kéo thương hiệu Green Lantern rơi thẳng từ các vì sao rực rỡ xuống mặt đất ẩm ướt, nứt nẻ của thị trấn Rushville, bang Nebraska.
Họ biến một huyền thoại khoa học viễn tưởng thành một bản giao hưởng trinh thám tâm lý đen tối (neo-noir), mang đậm hơi thở u uất của True Detective mùa đầu tiên. Nhưng sự vĩ đại của Lanterns không chỉ dừng lại ở kỹ thuật dựng phim bậc thầy hay nhịp kể chuyện nghẹt thở. Bộ phim dũng cảm thực hiện một cuộc phẫu thuật không gây mê vào khái niệm cốt lõi của chiếc nhẫn xanh: Năng lượng Ý chí (Willpower) và sự trớ trêu của Ý chí tự do (Free Will).
Xa hơn một câu chuyện trinh thám vũ trụ, Lanterns bóc trần một sự thật cay đắng mà xã hội thường tìm cách né tránh: Ảo tưởng về thứ gọi là “ý chí sắt đá” và bi kịch ngột ngạt của những người đàn ông trót mang trên vai kỳ vọng của cả thế giới nhưng không bao giờ được phép gục ngã.
Ảo tưởng mang tên “Ý chí sắt đá”: Thứ thuốc độc được ca tụng thành mỹ đức
Trong thần thoại kinh điển của DC Comics, Green Lantern Corps được vận hành bởi năng lượng ý chí màu xanh lục. Chiếc nhẫn quyền năng nhất vũ trụ sẽ tự động tìm kiếm và lựa chọn những cá nhân có khả năng “vượt qua nỗi sợ hãi tột cùng”.
Nghe qua thì thật hào hùng, lãng mạn và đầy tính truyền cảm hứng. Nhưng nếu nhìn sâu vào tâm lý học hành vi, đó chính là chiếc khuôn đúc tàn nhẫn nhất mà thế giới loài người đã áp đặt lên những bé trai từ thuở lọt lòng.
Từ tấm bé, một đứa trẻ mang giới tính nam đã được lập trình bởi hàng loạt những khẩu hiệu mang tính cưỡng chế cảm xúc: “Con trai không được khóc”, “Đàn ông phải mạnh mẽ”, “Có chí thì nên”, “Phải nghiến răng mà vượt qua”. Chúng ta lớn lên trong một nền văn hóa tôn sùng sự chịu đựng đòn roi của số phận như một chứng chỉ tối cao để được công nhận là một người đàn ông trưởng thành.
Xã hội trao cho người đàn ông chiếc nhẫn xanh của bổn phận. Họ được ca tụng là trụ cột gia đình, là người gánh vác tổ chức, là bức tường thành che chắn giông bão. Nhưng bản hợp đồng ngầm đó đi kèm một cái giá cắt cổ: Họ bị tước đoạt quyền được tổn thương, bị cấm hoang mang, và bị coi là hèn nhát nếu dám cất tiếng thừa nhận rằng mình đang kiệt sức.
Thứ mà xã hội gọi là “ý chí kiên cường” thực chất phần lớn chỉ là sự tê liệt cảm xúc được hợp thức hóa. Người đàn ông học cách đóng băng trái tim, nuốt ngược mọi nỗi đau vào trong lồng ngực, biến mình thành một khối bê tông vô cảm trước những sang chấn tâm lý để tiếp tục bước đi.
Nhưng bê tông thì không có sự sống. Nó chỉ có thể chịu lực đến một ngưỡng nhất định, trước khi nứt toác và sụp đổ hoàn toàn trong một cơn khủng hoảng âm thầm mà không ai kịp nhận ra. Lanterns bắt đầu chính xác từ khoảnh khắc sụp đổ không thể che đậy ấy.
Cái bẫy Oa: Khi lòng trung thành biến thành sự phục tùng nô lệ
Sự tàn nhẫn của Damon Lindelof và Tom King nằm ở chỗ họ lột trần bản chất thật sự của các Hộ vệ Vũ trụ (Guardians of the Universe) trên hành tinh Oa.
Các Hộ vệ luôn tự xưng là biểu tượng tối cao của trật tự và lý trí vĩnh hằng. Họ trao nhẫn cho các sinh linh với lời hứa hẹn về quyền năng của ý chí. Nhưng thực chất, điều họ yêu cầu lại là sự phục tùng tuyệt đối mang tính tiền định (deterministic compliance). Hệ thống đó muốn biến những chiếc nhẫn thành công cụ duy trì hiện trạng, nơi ý chí của cá nhân phải bị triệt tiêu hoàn toàn để nhường chỗ cho mệnh lệnh của tổ chức.
Họ biến những chiến binh mang nhẫn thành những con rối vũ trang hữu dụng: những kẻ sẵn sàng lao vào chỗ chết, sẵn sàng che giấu những tội ác dơ bẩn nhân danh một “đại cuộc” trừu tượng mà chưa một ai ở tiền tuyến được phép chất vấn.
Đây chính là mô hình thu nhỏ cho tấn bi kịch của con người khi bước chân vào các thể chế quyền lực ngoài đời thực, dù đó là quân đội, một tập đoàn lớn, hay thậm chí là một gia đình gia trưởng truyền thống.
Người đàn ông bước vào guồng quay đó với niềm tin ngây thơ rằng mình đang tự do cống hiến cho những lý tưởng cao đẹp. Nhưng từng ngày trôi qua, thể chế ấy từ từ gặm nhấm nhân tính của anh ta. Mọi phản xạ đạo đức tự nhiên bị thay thế bằng quy trình, mọi cảm xúc trắc ẩn bị dán nhãn là yếu đuối, và mọi hoài nghi lành mạnh bị coi là phản trắc.
Ý chí tự do bị đánh tráo một cách tinh vi bằng sự vâng lời ngoan ngoãn. Đau đớn hơn cả, sự ngoan ngoãn nô lệ đó lại được khoác lên mình chiếc áo choàng lộng lẫy mang tên “lòng trung thành” và “tinh thần trách nhiệm”.
Hai thế hệ đàn ông và hai bản án hiện sinh
Sự va chạm triết học gay gắt của bộ phim được khắc họa sống động qua hai thế hệ cảnh sát vũ trụ phụ trách Trái Đất, nơi mỗi người đại diện cho một căn bệnh tâm lý trầm kha của đàn ông hiện đại.
1. Hal Jordan: Sự kiệt quệ của người đàn ông tuổi trung niên mang đầy thương tích
Hal Jordan do Kyle Chandler thủ vai là một trong những hình tượng người đàn ông gai góc và chân thực nhất từng xuất hiện trên màn ảnh nhỏ.
Không còn dáng vẻ của một phi công hào hoa, ngạo nghễ năm nào, Hal hiện lên như một cựu binh già cỗi, đôi mắt trũng sâu vì mất ngủ và những cơn ác mộng chực chờ bóp nghẹt. Ông là hiện thân của người đàn ông đã dành trọn cả cuộc đời để “làm đúng mọi thứ theo kỳ vọng”: trung thành với tổ chức, hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao, chịu đựng mọi mất mát trong thinh lặng.
Để rồi khi chạm đến ngưỡng dốc bên kia của cuộc đời, ông bàng hoàng nhận ra mình chẳng là gì ngoài một chiếc đinh gỉ có thể bị thay thế bất kỳ lúc nào trong cỗ máy quan liêu vũ trụ.
Hal rơi vào trạng thái hoài nghi hiện sinh tột cùng (nihilism). Ông tự hỏi: Nếu chiếc nhẫn tự chọn người đeo dựa trên một thuật toán vô hồn của vũ trụ, nếu mọi đường đi nước bước đều do những kẻ ngồi trên cao vạch sẵn, thì cả tuổi trẻ của ông rốt cuộc có ý nghĩa gì? Sự hy sinh của ông phục vụ cho công lý, hay chỉ phục vụ cho chiếc ghế quyền lực của một nhóm tinh hoa xa xôi?
Hal không cạn kiệt năng lượng nhẫn. Ông cạn kiệt lý do để tiếp tục tin tưởng. Sự tê liệt của Hal phản chiếu chính xác cuộc khủng hoảng tuổi trung niên của rất nhiều người đàn ông: bề ngoài thành đạt, mang danh xưng quyền lực, nhưng bên trong là một khoảng trống hoác hoang tàn, một sự kiệt quệ tinh thần vì nhận ra mình đã bán linh hồn cho những ảo tưởng không có thật.
2. John Stewart: Ảo tưởng về chiếc lồng an toàn của kỷ luật
Trái ngược với sự đổ vỡ của Hal, John Stewart (Aaron Pierre thủ vai) bước vào câu chuyện với tư thế của một cựu lính thủy đánh bộ và một kiến trúc sư đam mê những đường nét chuẩn xác.
John tôn sùng chuỗi chỉ huy. Anh tin tuyệt đối vào kỷ luật, tin vào các điều luật và quy trình. John đại diện cho những người đàn ông trẻ tuổi đầy khát vọng nhưng ngây thơ: Họ tin rằng thế giới này vận hành như một phương trình toán học công bằng, nơi chỉ cần bạn rèn luyện ý chí thép, làm việc chăm chỉ gấp đôi người khác và tuân thủ luật chơi tuyệt đối, bạn sẽ được tưởng thưởng xứng đáng và bảo vệ được những người mình yêu thương.
Thế nhưng, khi bị ném vào vũng lầy tội ác tại Nebraska, bức tranh màu hồng của John vỡ vụn thành trăm mảnh. Anh đối mặt với những vùng xám đạo đức tàn nhẫn, nơi các quy định cứng nhắc của Oa hoàn toàn tê liệt. Đau đớn hơn, John nhận ra có những tình huống mà việc “chấp hành nghiêm chỉnh mệnh lệnh” đồng nghĩa với việc trực tiếp tiếp tay cho cái ác.
Cú sốc lớn nhất của John không phải là sự tàn bạo của kẻ thù, mà là sự sụp đổ của chiếc khiên kỷ luật. Anh nhận ra bấy lâu nay mình trốn chạy vào các quy tắc chỉ vì hèn nhát: Kỷ luật máy móc là chiếc lồng an toàn giúp anh không phải đối diện với gánh nặng đau đớn của việc tự đưa ra những lựa chọn đạo đức cá nhân.
Sự va chạm giữa hai người đàn ông: Khi vết sẹo gặp lại ngọn lửa
Một trong những khía cạnh xuất sắc nhất của Lanterns là cách biên kịch từ chối mọi sự sến sẩm thường thấy trong các mô-típ sư phụ - đệ tử của Hollywood.
Mối quan hệ giữa Hal và John đầy rẫy sự va đập, cọ xát và những ánh nhìn nghi ngại. Nhưng chính trong sự xung đột đó, họ trở thành tấm gương phản chiếu tàn nhẫn cho nhau:
John nhìn vào Hal và nhìn thấy một viễn cảnh tương lai đáng sợ mà anh căm ghét: một người đàn ông cay đắng, hoài nghi, buông xuôi và sống mòn trong men rượu. Còn Hal nhìn vào John và nhìn thấy quá khứ đau đớn của chính mình: một gã trai trẻ ngực căng tràn nhiệt huyết nhưng ngây ngô tin vào những lời hứa hẹn của quyền lực.
Họ cứu rỗi lẫn nhau không phải bằng những bài giảng đạo lý sáo rỗng, mà bằng sự va chạm của thực tế:
- John cần những vết sẹo và sự cay đắng của Hal để không rơi vào bẫy ngây thơ chính trị, để hiểu rằng cuộc đời không có đáp án mẫu nằm trong cuốn sổ tay điều lệnh.
- Hal cần ngọn lửa cương trực, sự bướng bỉnh và dũng khí dám cãi lệnh của John để đánh thức lại lòng tự trọng và lý do nguyên bản vì sao năm xưa chiếc nhẫn lại tìm đến mình.
Khoảnh khắc chuyển giao ở cuối mùa phim mang một vẻ đẹp triết học sâu sắc. Đó không phải là sự đầu hàng của một kẻ chiến bại, mà là một hành vi tự do ý chí cao nhất của người đàn ông từng trải: Dũng cảm buông bỏ quyền kiểm soát.
Một người đàn ông trưởng thành thực sự hiểu rằng: Bạn không thể cứu rỗi thế hệ kế tiếp bằng cách bắt họ trở thành bản sao của mình. Chuyển giao không phải là nhồi nhét tư tưởng, mà là việc truyền lại những nguyên lý cốt lõi, cảnh báo những cạm bẫy chết người, rồi lùi lại một bước trong bóng tối để người đi sau tự do định hình số phận của riêng họ.
Giải mã lại “Ý chí tự do”: Dũng khí để yếu đuối và quyền được nói “Không”
Qua lăng kính của Lanterns, khái niệm “Ý chí tự do” được trả lại đúng giá trị nhân bản nguyên sơ của nó, gột rửa sạch sẽ những lớp bùn lừa mị của chủ nghĩa anh hùng độc hại.
Ý chí thực sự của một con người, đặc biệt là một người đàn ông, không nằm ở việc anh ta chịu đòn giỏi đến đâu hay gồng gánh được bao nhiêu tấn áp lực trên lưng. Nó nằm ở những phẩm chất hoàn toàn khác:
1. Dũng khí nhìn thẳng vào sự thật xấu xí
Cả Hal và John chỉ thực sự giải phóng được bản thân khi họ dám thừa nhận một sự thật kinh hoàng: Rằng thể chế mà họ tôn sùng bấy lâu đã mục ruỗng, và những phán đoán ban đầu của họ hoàn toàn sai lầm.
Trong cuộc sống, ranh giới giữa “ý chí kiên cường” và “sự cố chấp ngu xuẩn” mong manh như một sợi tóc. Rất nhiều người đàn ông lao đầu vào ngõ cụt, bám víu lấy một mối quan hệ độc hại, một công việc vắt kiệt sức lực hay một dự án thất bại triền miên chỉ vì cái tôi kiêu ngạo từ chối thừa nhận thất bại. Họ gọi đó là bản lĩnh, nhưng thực chất đó chỉ là sự hèn nhát đang trốn tránh việc đối diện với thực tại.
Ý chí đích thực bắt đầu từ khoảnh khắc bạn dám nhìn vào gương và tự nhủ: “Mình đã sai, và mình phải dừng lại”.
2. Quyền được sợ hãi và thừa nhận sự mong manh
Chiếc nhẫn xanh chỉ phát huy sức mạnh tối thượng khi người đeo học được cách chấp nhận nỗi sợ thay vì đàn áp nó. Kẻ tuyên bố mình không biết sợ hãi là một kẻ dối trá, hoặc nguy hiểm hơn, một kẻ rối loạn nhân cách.
Làm một con người có nghĩa là phải biết run rẩy trước cái chết, biết đau đớn trước sự mất mát và biết bất lực trước sự nghiệt ngã của số phận. Một người đàn ông dám khóc trước mặt người mình tin tưởng, dám nói câu “Tôi không biết phải làm gì bây giờ” không phải là kẻ yếu đuối. Đó là người đàn ông dũng cảm nhất, bởi vì anh ta dám tháo bỏ lớp giáp sắt nặng nề để sống thật với bản tính con người hữu hạn của mình.
3. Dũng khí nói “Không” với những chiếc lồng vô hình
Xã hội dạy đàn ông cách gật đầu: Gật đầu trước mệnh lệnh của cấp trên, gật đầu trước những nghĩa vụ gia tộc, gật đầu trước những cuộc nhậu nhẹt tàn phá thân thể, gật đầu trước những cuộc đua danh vọng vô nghĩa để chứng minh mình “đáng mặt đàn ông”.
Nhưng giá trị của ý chí tự do chỉ được khẳng định trong khoảnh khắc người đàn ông dám nói “Không”.
Nói không với những mệnh lệnh trái với lương tri. Nói không với việc tiếp tục làm con rối cho những kỳ vọng của người khác. Nói không với việc hy sinh hạnh phúc cá nhân và thời gian bên người thân chỉ để đổi lấy những lời tán dương hời hợt của đám đông.
Lời thề trong đêm tối và cuộc đối diện trước tấm gương
Có một chi tiết xuyên suốt lịch sử của Green Lantern luôn khiến người ta phải suy ngẫm, đó là lời thề kinh điển:
“Dù giữa ban ngày sáng rõ hay trong đêm tối mịt mù,
Không cái ác nào thoát khỏi tầm mắt ta.
Hãy để những kẻ tôn thờ bóng tối phải khiếp sợ,
Trước ánh sáng của ta: Ngọn đèn Green Lantern!”
Thuở bé, khi đọc những dòng này, tôi thấy nó rực rỡ như một khúc ca khải hoàn. Nhưng khi xem phiên bản Lanterns của HBO, lời thề ấy lại mang dáng dấp của một bản cam kết hiện sinh đầy cô độc và trĩu nặng ưu tư.
Khi một người đàn ông bước qua những ảo tưởng của tuổi trẻ, anh ta sẽ nhận ra rằng: “Đêm tối mịt mù” đáng sợ nhất trên cõi đời này không nằm ở các thiên hà xa xôi, cũng chẳng phải những con hẻm rùng rợn của thị trấn Rushville.
Đêm tối đáng sợ nhất xuất hiện vào lúc hai giờ sáng trong căn phòng vắng, khi tất cả thanh âm của phố thị đã tắt lịm, khi anh ta cởi bỏ mọi áo giáp, mọi chức vụ, mọi danh xưng thành đạt ngoài xã hội để đứng trần trụi trước tấm gương phòng tắm.
Ở khoảnh khắc ấy, không có bất kỳ Hội đồng Oa nào bay xuống giải cứu bạn. Không có chiếc nhẫn ma thuật nào có thể làm biến mất những khoản nợ, những vết rạn nứt trong hôn nhân, hay nỗi cô đơn thăm thẳm đang gặm nhấm tâm hồn bạn.
Chỉ có bạn đối diện với chính mình.
Chiếc nhẫn quyền lực không làm nên một người đàn ông. Nó chỉ là một công cụ khuếch đại những gì vốn có bên trong tâm trí người mang nó. Nếu bên trong là sự trống rỗng và nô dịch, chiếc nhẫn sẽ tạo ra một con quái vật hoặc một kẻ tàn phế về tinh thần.
Sức mạnh thực sự của một con người chưa bao giờ nằm ở khả năng kiểm soát thế giới bên ngoài hay uốn nắn vũ trụ theo ý mình. Sức mạnh đó nằm ở khoảnh khắc bạn nhận ra: Cuộc đời này có thể đầy rẫy bất công, các thể chế có thể phản bội bạn, số phận có thể giáng xuống những đòn tàn khốc nhất, nhưng không ai có quyền tước đoạt ý chí tự do của bạn trong việc lựa chọn cách mình phản ứng và phẩm giá mà mình gìn giữ.
Bạn được quyền mệt mỏi. Bạn được quyền yếu lòng. Bạn được quyền buông tay những gánh nặng không thuộc về mình.
Bởi vì trước khi khoác lên mình chiếc áo choàng của một người hùng, một trụ cột hay một gã đàn ông không biết lùi bước, bạn trước hết phải là một con người trọn vẹn: một sinh linh biết đau, biết yêu thương, và có quyền tự do lựa chọn ánh sáng cho chính ngọn đèn của cuộc đời mình.